Dozwolony użytek

Chcesz skorzystać z cudzego utworu bez pytania o zgodę, bez konieczności uzyskania licencji i bezpłatnie? Jest taka możliwość! To dozwolony użytek. Musisz tylko sprawdzić, czy sposób w jaki chcesz wykorzystać cudzy utwór mieści się w granicach tej instytucji.

Co do zasady wyłączne prawo korzystania z utworu przysługuje twórcy. Dozwolony użytek jest wyjątkiem od tej zasady. Dlaczego został wprowadzony? Powodów jest co najmniej kilka: potrzeba wyważenia interesów autorów i użytkowników, zapewnienie swobodnego przepływu informacji, promowanie rozwoju nauki i kultury.

Mamy dwa podstawowe rodzaje dozwolonego użytku:

  • dozwolony użytek prywatny (art. 23 upa)
  • dozwolony użytek publiczny (art. 24 – 33 upa)

1) Dozwolony użytek prywatny

Pozwala na nieodpłatne korzystanie z już rozpowszechnionego utworu bez zezwolenia twórcy.

Jest jednak warunek – korzystanie musi się odbywać w zakresie własnego użytku osobistego.

A czym jest „własny użytek osobisty”? To korzystanie z egzemplarzy utworów (np. książka czy płyta CD) przez osoby pozostające ze sobą w związku osobistym, czyli rodzina i znajomi. Korzystać można w praktycznie dowolny sposób i w dowolnym celu, jednak w praktyce najczęściej sprowadza się to do zwielokrotnianienia (kopiowania) egzemplarzy chronionych utworów.

Możemy zatem zapisać utwór z posiadanej płyty CD do formatu mp3 i odsłuchiwać go na własnym komputerze czy przenośnym odtwarzaczu mp3. Możemy wykonać kopie artykułu z gazety, który jest nam lub naszemu bratu czy siostrze przydatny w pracy naukowej. Ważne jest jedynie to, aby kopia przeznaczona była wyłącznie do użytku osobistego (prywatnego).
Nie możemy pobierać opłat za korzystanie z utworu w ramach dozwolonego użytku. Nie możemy zatem w ramach dozwolonego użytku prywatnego skopiować płyty CD z popularną muzyką i następnie sprzedać ją bratu czy koledze. To wymaga zawarcia odpowiedniej umowy z podmiotem uprawnionym z autorskich praw majątkowych do utworu (autor, wydawca) co łączy się zazwyczaj z zapłatą odpowiedniego wynagrodzenia.

Nie możemy również skopiować artykułu czy pliku mp3 i umieścić go na własnej stronie internetowej. Artykuł dostępny jest w takim wypadku dla znacznie szerszego kręgu osób niż określony w przepisie, byłoby to więc naruszeniem praw autorskich twórcy.

Nie można także w ramach dozwolonego użytku prywatnego wykonać kserokopii artykułu i rozdać jej pracownikom jako materiał szkoleniowy. Podobnie skopiowanie materiałów ze strony www, a następnie rozesłanie ich e-mailem wszystkim pracownikom firmy lub umieszczenie takich materiałów na firmowym serwerze, nie może być traktowane jako użytek osobisty. Praktycznym i zgodnym z prawem rozwiązaniem jest w takiej sytuacji podanie pracownikom adresu internetowego, pod którym można znaleźć interesujące materiały.

Oczywiście byłoby zbyt pięknie, gdyby sytuacja nie została skomplikowana. Wprowadzona została mianowicie zasada, że ” Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy„. Nie da się oczywiście łatwo stwierdzić, w którym momencie dozwolony użytek godzi już w słuszne interesy twórcy i narusza normalne korzystanie z utworu a kiedy jeszcze nie. Każdy przypadek trzeba więc rozpatrywać osobno, trzeba jednak pamiętać o tym, że ponieważ dozwolony użytek jest wyjątkiem od zasady monopolu autorskiego, wszystkie wątpliwości są interpretowane na korzyść twórcy.

2) Dozwolony użytek publiczny

Służy realizacji celów „szczególnie doniosłych społecznie”, czyli edukacyjnych, informacyjnych, kulturotwórczych, naukowych. Pozwala on na korzystanie z konkretnego utworu bez konieczności uzyskania zgody autora – w ściśle określonych w ustawie sytuacjach. Można tu wyodrębnić kilka podstawowych kategorii:

– nadawczą (art. 24 pr. aut.),

– informacyjną (art. 25, art. 26 pr. aut.),

– dydaktyczną, oświatową, naukową lub dokumentacyjną (art. 27, 28, 29 i 30 pr. aut.) – tzw. użytek szkolny,

– polegającą na uświetnianiu wydarzeń publicznych (art. 31 pr. aut.),

– związaną z propagowaniem utworów plastycznych (art. 32 pr. aut.),

– inne (m.in. chodzi o bezpieczeństwo publiczne czy poprawę położenia osób niepełnosprawnych).

Za korzystanie z utworu w ramach użytku publicznego w przypadkach wskazanych w ustawie należy się twórcy wynagrodzenie. Pamiętać również trzeba o obowiązku wymieniania twórcy i źródła, zakazie naruszenia normalnego korzystania z utworu oraz o zakazie godzenia w słuszne interesy twórcy.

(!) Dozwolony użytek (prywatny i publiczny) jest wyłączony w stosunku do programów komputerowych.